Lahaina, a o Hawaii nei hoi o ka wa kahiko, 1941.

KA HALEPAAHAO KAHIKO O LAHAINA ame LAHAINA KAHIKO

(Kakauia e Inez Ashdown)

E like me na mea i hooloaa ia mai ka moolelo mai o Hale Hoahu o na Mea Kahiko o Bihopa mai ia Mr. E. H. Bryan Jr., mea malama o ua hale la, o ka Halepaahao kahiko o Lahaina i kukulu ia i ka M. H. 1851 a pau nohoi i ka makahiki 1852 i ka wa keia e noho moi ana o Kamehameha III, Kauikeaouli, i noho moi a hiki i ka makahiki 1854.

O ke ano oia au hui au a kamailio me na Hawaii kahiko o 70 a hiki i ke 80 makahiki, a pela pu nohoi ma o ka hoohala ana he mau hora lehulehu maloko o ka Hale Waiho Buke o Wailuku e heluhelu ana hoi i na buke kahiko i hoolako ia mai ia’u e Mrs. Juliette Davis, ka mea malama Hale Hoahu Buke.

O na mea oiaio maoli o Hawaii kahiko, i ka 500 A.D. a hiki wale no i ka manawa i loaa mai ai o Hawaii nei ia Kapena Kuke i ka 1778, ua owiliia iloko o na kaao kahiko a he hana nui ka hiki ana ke hookaawale ae ia mau mea mai na mea oiaio mai.

E like me ka Forander [Fornander] o na poe mua i hoea ma keia mau Mokupuni ua hele mai mai na aina e hoopuni ana i ke Kaikuono o Peresia, a ua lawe mai hoi me lakou i ka hoomana Iudaio kahiko ame ko lakou mau ano maa mau.

O Paao, ke kahuna kaulana mai Tahiti mai, e, e like me ka kekahi poe kakau moolelo, he kahuna Kakolika Roma.

Ua hiki ke olelo ae o ka “hoomana pekana” o na Hawaii kahiko ua hookumu ia maluna o ka manaoio iloko o ke Kahikolu, Kane, Ku ame Lono, a o ke akua ino o Licifer, o Kaneloa.

O keia mau akua ame na akua liilii mai ua mohai aku la na kanaka i na leo pule, na mohai ame, na ano koikoi maoli no ke ano, ma o ka mohai ana i na kino kanaka.

O ka moolelo o ka Wai Halana ua ano like ole ia mai ka Baibala Karistiano koe wale no o ke kuahiwi oia no o Mauna Kea, a o ka Hale lana oia no he waa, a o ka inoa o ke kanaka aole o Noa.

He mau kii no i kalai ia ko na Hawaii, a o ka “wai hemolele” (ka wai kai maemae) on ke kipaku ana i ka uhane daimonio, a pela no me na Kakolika he mau kii no ame ka wai hemolele i keia la. O na hana maa mau o ke oki poepoe ana, a he lehulehu wale o na kapu e pili ana i na meaai a pela wale aku.

Pela pu nohoi, oiai he ola kamahao no ke Alii, eia nae hoi aole no he ano maikai loa no na makaainana. Huiia na Alii ame na kahuna, ua hookau mai laua i ke koikoi o ke ola ana no na makaainana i ko laua wa e kauoha mai ai laua e hana, i ai, i kapa, a me ka mohai ana i ke kino kanaka.

Aka, no ka hapanui o ka manawa ua hauoli mau a me ka hoomau wale ana a aole no he moolelo o na ma’i laha a mahope mai i ke hiki ana mai o na poe o na aina e.

E like paha, me na makika mua loa i hookomoia mai i Lahaina mai ka moku Welinatona i hoe mai San Blas, Mekiko, i ka M. H. 1826. Ua lawe ia mai ka ma’i Lepera iwaena o na Pake i laweia mai Kina mai i ka M. H. 1865 a ua komo mai nohoi kekahi mau ano ma’i lehulehu mai na kolu mai o na moku O kohola ame kekahi mau moku e ae.

Ua holo maila kekahi o na inoa o na alii kahiko a hoea i o kakou nei, aka mamuli ona i hoolilo ia ai o Lahaina o kona kapikala e hoomaka kakou me Kamehameha I, i ike ia hoi Ka Nui, ma ke ano ka Napoliona o ka Pakipika, a ma ke ano hoi o kekahi o na kanaka hanohano o ke Ao nei.

Ua hanau ia o Kamehameha I iloko o ka malama o Novemaba 1736 a ua lilo hoi oia i Alii koa ame wiwoole, a o ka hope ua lanakila a hoakoakoa mai malalo o kana hoomalu i na Mokupuni apau o Hawaii nei.

I kona manawa e noho moi ana he lehulehu kona manawa e hoea mai ai i Lahaina maluna mai o na auwaa peleleu a e hoohala ana hoi he makahiki a oi aku iloko o kona Halau pili (e ku ana hoi ma ke kahua e ku nei ke o Kamehameha III) a i hoopuni ia hoi e na halau pili o kona mau kaukau alii ame na hoaloha.

O na mea ano nui iloko o kona noho alii ana oia no ka loaa ana o keia paeaina ia Kapena James Kuke iloko o Ianuali 1778 a o ka lua mai o kana huakai iloko o Novemaba oia makahiki no a o kona make ana i Pepeluali 14, 1779.

O ka holo ana o Kaukaualii Kaina i Kina me Kapena Meares i Sepatemaba 1787 a me ka hookipa ia ana o keia alii e ka Moi i kona huli hoi ana mai i Dekemaba 1788.

O ka luku wale ia ana o na kanaka ma Olowalu e Kapena Metcalf o ka moku Eleanor i Pepeluali 1790, ame ka paapio ana o kona moku, ka Fair American, i ke Alii Kameeiamoku o Olowalu i Malaki 1790, i uku panai no kana i hana mai ai i na Hawaii.

Ke komo ia ana o Maui ame ka hooili kaua nui o Kepaniwai ma ke Awaawa o Iao, i Iulai 1790 ame ka Hu ana o ka Pele o Kilauea i Novemaba ia makahiki no.

I ka wa i paapio ai ka moku Fair American he elua o kona mau kolu, o John Young ame Isaac Davis, (o Keoni Iana ame Aikake Kewiki) kai hoopakele ia e Kamehameha, a ua lilo mai hoi laua i mau hoa kuka nona a i mau hoaloha a ua kokua mai iaia ma na hoolala ana i kana hoonee kaua ana ame ka hoohana i na pu o ka moku iloko oia mau kaua ana.

I Malaki 5, 1792, o ka hoea ana mai ia o Kapena Vancouver, a o ka lua mai iloko o Pepeluali 1793 i kona wa i lawe mai ai i ka pipi mua loa ma ke ano he makana na kona hoaloha ka Moi.

He kanaka o Vancouver i piha me na manao hilinai maluna o ka Moi a oia nohoi ka mea nana i haawi aku ia Kamehameha he hae Enelani i hoohana ia iho hoima ke ano he hapa o ka hae Hawaii. (O ka inoa Sandwich Islands ua haawiia mai i keia aina e Kapena Kuke no ka hanohano o kana hoa, ka Haku Sandwich).

Ua holo mai no o Vancouver no ke kolu o ka manawa i Hawaii nei iloko o Ianuali 9, 1794, a o ka hoolilo ana ia Hawaii ia Beretania ka Nui iloko ia o Pepeluali oia makahiki.

Ua uu ia ae ka hae Hawaii no ka wa mua loa iloko o na kai o na aina e maluna o ka moku o ka moi, Kaahumanu, i ka wa a Kapena Alekanakero Adams i hoouna ia ai no Kina no na hana kalepa. O ke kumu pale a ke Kapena no ke poho ana o ke dala ma keia holo oihana kalepa ana, no ka mea ka aole i ike ia mai keia hae ma Kina.

Ua hoolele ia mai na lio mua loa ma Kawaihae ma ke ano he makana na Kona Hanohano e Kapena Cleveland, iloko o Mei 24, 1803.

Ua make o Isaac Davis iloko o Mei 1810. Ua huli hoi aku ka Moi no Hawaii i ka makahiki 1811, a mahope iho o ka hoomalu holomua ana, ua make i Kona ma ka la 8 o Mei, 1819, a ua “koikoi ke kaumaha ame ke kumakena ana a kona mau makaainana.”

O kana keikikane, o Liholiho, Kamehameha II, kai ukali mai ma ke ano he moi, me ka moiwahine punahele me Kaahumanu, ma ke ano he hoakuka.

O Kaahumanu ame ka makuahine-moiwahine, Keopuolani, na mea mua nana i wawahi ae i ke kapu i ka wa o ka moi opio i kauohaia ai no ka paina pu ana me laua.

I ka wa i loaa ole ai kekahi kuia, e like paha me ke ola’i a hu paha ka pele e hoike ana hoi i ke apono ole o na aku, ua olowalu ae la na makaainana e hooho me na leo hooho o ka hauoli, “Ua hiki mai i ka hopena o ke kapu a he wahahee na akua.”

He aina o Hawaii ia manawa me kekahi hoomana ole, a koe wale no na poe kakaikahi e hoomana ana me ka ma-lu, a ua hooiaio na alii ma o ko lakou iini no ke Kristiano i ka wa i hoea mai ai na Misionari.

He nui na opio Hawaii i holo aku no Amelika ma ke ano he mau luina a o kekahi ma ke ano he mau haumana ma na kula o Enelani Hou. O kekahi o keia, oia no o Humehume, keikikane a Kaumualii ka moi o Kauai, ua komo aku iloko o ka Oihana Kaua Moana a ua komo pu hoi iloko o ke kaua i ka makahiki 1812.

Ua noi aku na opio o na “Olelo” o ka Pono (Karistiano) e halihali ia mai i ko lakou aina aloha a o ka puali mua o na Misionari ame kekahi o keia mau Hawaii kai holo mai maluna o ka moku kialua, Thaddeus, a hoea ae mawaho o Honolulu ma ka la 31 o Malaki, 1820.

Oiai o na poe alii apau ua noho lakou i Lahaina ia manawa ua hoea maila i Lahaina no ke noi ana no ka ae ia aku e a’o.

Ua lilo ae nohoi o Kaahumanu ame kekahi mau Alii e ae i mau Kristiano a o Keopuolani ka mua loa i babetizo ia a me ka loaa pu ana nohoi o ka hoolewa Kristiano. He lehulehu o keia mau makaainana Karistiano ua kanu ia ma ka pa ilina o ka ekalesia o Wainee.

Ua loaa aku ka hoomaopopo ana i na Misionari o ka manao maoli o ka huaolelo La-haina, oia hoi he “la lokoino” a i ole he la hoomainoino, a i ole o ka manao o kela inoa oia o Lele ma kinohi, mamuli no ka makaikai lele ma na wahi e aku o na moi a mau alii paha.

Ua wehewehe mai na poe komo hou o Lahaina e “like me ka Paredaiso mahope iho o ke ano oneanea o Honolulu,” a ua hoohauoliia e kahakai nani ame na kai lanamalie, ke kaona o na hale mauu pili ame na mala kalo e ulu maikai ana ame na kihapai apau e hoopuni ana i ua wahi la.

E moe ana nohoi ke alanui akea ma kahakai, a e uhiia mai ana hoi ka aoao malalo aku e ke kai, a e hooumamaluia ana hoi n awaawa me na kumulaau nani, e like me ka Ulu, e hoomalumalu ana hoi i kamuliwai ame na hale apau ame na kihapai.

O ka hale alii (ma ke kahua e ku nei ke kula o Kamehameha III) hooumamalu ia ana hoi e na kumulaau a e pili mai ana nohoi ma ka aoao ka loko i’a. E ku ana nohoi he Pa-pu ma kahakai mamua pono aku o ka hale alii a holo loa aku a hoea i ka uwapo makai aku a i keia manawa hoi ka Hale Leka.

He nui nohoi ka “waiwai huihui ma na kahawai mai o ke kuahiwi e kahe kikeeke ana a hoea i ke kai, a e ulu ana nohoi na lau nahele like ole ame ka ipu aiwaha ame na huaai e like me ka waina, aka nae hoi, aole ka puaa, mamuli o ke kaua ma na makahiki i hala koke iho la.”

Ua hiki aku ma kahi o hookahi haneri mau moku O koho-la ame kekahi mau moku e ae a e ku ana hoi mawaho aku o kahakai i ka wa hookahi, a o na luina e hoohala ana he mau hora ma ka aina e holoholo ana a e holo liio ana a i ole e inu ana a e ai ana maloko o na hale inu waiona a i ole me na kamaaina.

I ke ahiahi ana aku e pii ae ana ke kiai a kau iluna o ka Pa-pu a hookani maila i ka pahu ma ke ano he hoailona no na luina no ka huli hoi ana aku no na moku, a “o ka oi loa aku he nanaina hoihoi ka ike aku i ka manele ia ana o na kanaka no luna o ko lakou mau waapa.”

Ua hoohiolo ia ka Pa-pu ma o ke kauoha a ke aupuni i ka makahiki 1854, he ekolu makahiki mahope iho o ke kukulu ia ana o ka Halepaahao.

Ua noho nohoi ma Misionari maloko o na hale mauu pili a hiki i ke kukuluia ana o ka hale pohaku akoakoa no lakou a o kela hale oia no ko makou Hale Heluhelu Buke a i ike ia ka Balawina Hale.

Ua ki ia mai e na luina i piha me ka inaina, a ua kiai ia hoi e na makaainana, mahope iho o ka hoomaka ia ana o ka Misiona i ka makahiki 1822 a ua hoolohe pono nohoi o Kaahumanu i na olelo a’o a na kumu a ua hana he mau kanawai e kue ana i ua mau hana la.

O ka mua o na hana “Hoomainoino o Lahaina” ua hana ia e kekahi Kapena Buckle ame kona mau luina a i ki maluna o ka hale ame ka hooweliweli ana i na ola o Rev. Mr. Richards ame kona ohana a koe wale no a hoopau ia ke kanawai. (1825)

Ua hoonoho aku o Hoapili, ke kiaaina, i na kiai oolea ilaila a o ka hopena ua hooauhee ia aku na luina.

I ka makahiki 1826 mai no o na luina o kekahi mau moku O kohola lehulehu kai hooweliweli hou ae no ka luku ana ia Mr. Richards ame kona poe kanaka apau a ua hoopuehu liilii ia aku mahope iho nae hoi o kekahi hakaka nui ame ka weliweli.

I ka makahiki 1826 ua ku maila ka Dolphin ua lele maila o Lukanele Percival a kipe e hui me Kaahumanu a ua koi aku e “hoopauia na kanawai i hoowahawahaia” a i kona manawa keia i hoole ai ua lelel hakaka ae na luina i ka home o Kalanimoku e waiho ana i ka nawaliwali, a i keia manawa ua hoopakele ia o Mr. Bingham mai ka make mai mai ka lima o na kanaka i haalele “i ke kanawai ame ka maluhia i hope mahope iho o ka holo ae malalo o Kaipo Hone.”

O ke Aupuni o na Mokuaina Huiia, i pane mai i na uwalo mai na alii ame na misionari aku, ua hoouna maila i kekahi moku kia-kahi kaua no ka hoomalu ana i na hana hoohaunaele a na luina e kipa mai a o keia ka hope o na pilikia. O na kanawai e ku-e ana i ka waiona, pepehi kanaka, hakaka, ame hakaka kuikui puupuu, a pela wale aku, ua malamaia a ua hoolohe pono ia.

(O ka hakaka kuikui puupuu ia mau la ua kapaia he “lua” he hana loea ma ka ha’iha’i ana i na iwi a me na a-i, a o ka mea e haulehia ana e pepehi ia a o ka mea lanakila e ki-na no ke koena o kona ola ana).

Ua heluhelu kakou, “Heaha na lalani aliii e noho ana ma Lahaina ia manawa? Ua hookumu ia na kula ma na home o keia mau Alii lehulehu a o na haumana apau oia no na makua. Ua hiki aku ka nui o na kanaka ma kahi o ka 2500, e hele aku ana a e hele mai ana kela ame keia a e paani ana nohoi i na kemu malalo o na kumulaau, a i ole e hoohauoli ana ma na hana hee nalu ma na kua nanalu mawaho aku o Lahaina.”

E like me ka Mrs. William Kaai a’u i kukai olelo pu ai, a hiki mai i ke au o Kamehameha V, oia o Loka a o Kapuaiwa e kahe ana no ka muliwai no kahakai a e kahe ana nae hoi maloko o na loi kalo ame na auwai hookahekahe i na kihapai meakanu. Ma kahi o ka Paka Malu Ulu o Lele i keia manawa he wahi moku mokupuni uuku malaila o Mokuula, he wahi kapu hoi no na home ku kaokoa wale no ia o na moi, a he wahi hoi e huna ia ai na iwi o na Alii, a he wahi hoa no hoi no ka Moo. (Na Moo he hapa akua, hapa kino kanaka, a i hiki ke hoololi i ko lakou ano e like me ko lakou makemake a i lawe mau nae hoi i ke kino moo.)

Ua mohala aku la nohoi ka muliwai i waho a hiki i kahi o ka luakini o Wainee e ku nei i keia manawa, a hoopuni ae la ia Mokuula, a komo aku maloko o na loko i’a a ka moi, a pela nohoi iloko o kekahi alawai a hoea loa i ke kai.

Ua a ia ka luakini o Wainee e ke ahi i ka makahiki 1893 a ua kukulu hou ia, o ke kula o Luaehu o ka hoomaka ana ia o ke kula o Kamehameha III, a o Halealoha (kahi luakini pohaku akoakoa uuku mahope aku o ka halekeaka Kepani) he hale kula no ia a he hale halawai. O Mr. Dickenson, oia ka luna ekalesia o Wainee a he kumupoo o na kula, a ua kanu ia oia ma ka pa ilina mauka iho o Halealoha.

Ua hoomaka ia ke kula o Lahainaluna i ka makahiki 1831 a o na haumana he poe makua ame na keiki o Hawaii nei a pela pu nohoi e na keiki mai Amelika mai, a o ka oi loa aku mai Kaleponi mai i ka wa o ke “Kolomoku ana no ke Gula.”

O Kamehameha II, ka mea nana i “huki” i ka pepa i pa’iia ma ka Misiona i Ianuali 7, 1822 a o ka nupepa mua loa ua pa’iia ma Lahainaluna. (Pepeluali 14, 1834.)

O ka moku manuwa Beretania, ka Blonde, a i hookele ia e Haku Byron, hoahanau no ka mea haku mele kaulana, aki ku mai i Lahaina ma ke ala no Honolulu, e halihali ana i na kino wailua o Kamehameha II ame kana moiwahine ame kekahi poe e ae o ka aka a ke Alii i make ma ko laua alahele makaikai no Enelani, i Mei 4, 1824.

No ke Kamaliiwahine Naahienaena i hoomalielie i na kumakena ame na luuluu o ka lahui kanaka me kekahi kauoha no ka hoomalu ana a e waiho aku i ka lakou mau leo pule ia Karisto.

Ua hookumu ia ka Misiona Kakolika i Hawaii nei i ka makahiki 1831 a o ka piha keneturia o ka lakou Meka Mua ua hoomanao ia iho nei a ua kau ia he papaa keleawe ma kahi e kokoke ana i ke kihapai o Mr. amd Mrs. Harry Taylor, a e hiki ai ke heluhelu ia aku.

Mahope o ka makahiki 1820 ua lilo o Honolulu i awa ano nui no na hana kalepa ame na oihana aupuni o ke alo alii e pii mahuahua ana oiai ke Kanikela Amelika Jones ame ke Kanikela Beretania Richard Charlton i noho ai malaila.

Ua mau aku no ka lilo ana o Lahaina i wahi punahele loa i na moi ame ko lakou mau makaainana, aka nae hoi mai ia Kamehameha I a i ka V, a o Honolulu he kapikala waleno ia no na oihana kalepa.

Ua kukulu ia ka hale hookolokolo i ka M.H. 1862, ia manawa ua nui a lehulehu na hale pohaku akoakoa a o kekahi nohoi he mau hale laau. Ua kukulu ia ke kula Anglican Sisters ma kahi o ke kahu o ka luakini Mekokika Kepani e ku nei i keia manawa. O ka hui mahiko o Campbell ame Turton, o ke ana hoohalike o Hawaii me ka hoopuka ana he 1800 kona kopaa a i keia manawa oia no ka hui Mahiko Paionia.

Ia manawa e kaahele ana kekahi ma ka wawae a i ole ma ka lio, eia naeo ka hapanui e kau ana maluna o ka SS Kilauea, a i ole ma na waa a hoea i Maalaea, a kau aku ma ke kaa a hoea loa i Wailuku.

O ka luakini o Malia Lanakila i kinohi i kukuluia ai he hale pohaku akoakoa a puna i ka M. H. 1852, a pela nohoi me ka hale o kahuna Kakolika. Mailaila aku ua kaahele aku la na Kakolika ma kela ame keia wahi e a’o ana ame ka papakema ana, a he loihi nohoi ka manawa a lakou i a’o aku ai na kanaka o ka lakou mau kii aole ia he mau akua, aka he mau mea e hoala aku ana i ko lakou noonoo i ke Akua, e like paha me ke kii o ka makuakane o kekahi mea.

Aia hoi he manawa ua hoomaau ia aku na Kakolika, a ua hoomaopopo nohoi ka Moi aole he kumu kupono e loaa ole ai ke kuokoa o ka hoomana ma Hawaii nei a o ka pau ana ia o ka hoomaau ia ana.

O na alii i hui ma Lahaina mai ka 1820 a i ka 24 ua make hikiwawe loa. O Kamehameha II, ame kana aliiwahine me Kamehamalu, Keopuolani ka makuahine moiwahine, Moi Kaumualii, ame kekahi poe e ae.

I kinohi “he kanaka huhu,” o Kamehameha III, aka nae hoi mahope mai ua lilo oia kekahi o na moi i aloha a hoomanao nui ia e Hawaii nei. O ka make ana o Kaahumanu i ka makahiki 1832 o kekahi ia o na mea ano nui iloko o ka moolelo o ka lahui. O na makahiki he eha ua hekau iho ka maluhia eia nae hoi he mau makahiki ia o ka hoi hope ana, he kanalua ame ka poino o na mea kuloko.

Mahope iho, i kona make ana ua noho ae la o Kamehameha III ma ka noho kalaunu a aole ana moiwahine naauao e alakai ai iaia a ua hilinai aku la i na poe lalau. Mamuli o ka lakou a’o ana ua hoonoa ae oia he lehulehu o na kanawai a Kaahumanu, a ua kukulu ia na hale puhi waiona a ua hoomahuahua ia ae na hale inu waiona.

Mahope mai, ua hoike okoa aku kona kaikuahine, o Kinau, i ka makahiki 1833 ia, “Aole e hiki ia kaua ke kaua me ka olelo a ke Akua mawaena o kaua” a ua kokoke loa a ala mai kekahi kaua kuloko mamuli o kona (Kinau) ku ana me kona mau makaainana no ke ola Karistiano a o ke aupuni ame ka moikane ame kona poe ukali aku, e ae ana i ka inu waiona ana a pela wale aku.

Mahope mai ua ukali mai ka makahiki o ka uluaoa i ka wa o na kula i haalele ia ai a ua emi maila na anaina kanaka, a iloko o ka 1834 holo aku o Kiaaina Hoapili ame kona mau lunanui no Honolulu a luku i na hale hana waiona apau.

O ka hope oia no ka hookaawale ana aku o ka Moi i na a’o pono ole, a hana ia ana kanawai maikai a me ke kukulu ana i aupuni paa. Nana i hookumu mua i na kula o Kamehameha III a i ka makahiki 1839 ua kakau ia ke kumukanawai mua loa ma Lahaina.

Ua kakauinoa ia ke Kuahaua o na Kuleana e ka moi ame ka hoolahaia ana i Iune 7, 1839, a i ike ia ke Kumu Kanawai Aupun io Hawaii.

I Dekemaba 19, 1842 ua ike ia mai ke aupuni Hawaii e na Mokuaina Huiia ma ke ano he kuokoa a “aole he aupuni e lawe ae i na Paeaina o Hawaii nei malalo ona.”

Ua hoihoi hou ia mai ke ola o ka aina, ame ke apono ia ana o ka moto lahui, “Ua mau ke ea o ka Aina i ka pono.”

I ka loaa ana o na mooa gula ma Kaleponi i ka makahiki 1848 o ka mea ia nana i kukulu i ke au hou maloko o Hawaii, no ka mea ua wehe hou ia ae he makeke hou no hoohua ana mai i na pono o na Mokupuni.

O ke kumukanawai he oluolu nohoi, a hui ae nohoi me ka makana a ka moi i na makaainana i na aina iloko o na alodio, ka mea nana i hookahua i ka hanohano o na noho alii ana a Kamehameha III.

Ua hoomaka mai na mokuahi i ka makahiki 1853, a i ka 1853–4 aia hoi ua hoala ia maila no ke kokua i ka hoohui ana aku i na Mokuaina Huiia o Amelika. Ua kue ia aku na Misionari no kela manao, a i manao ia aku hoi e hekau mai ana ka poino maluna o na kupa, eia naehoi ua uluhua ka moi i na hoi e waiho ia aku ana iaia e na aupuni e ae ua nana maila nohoi ia me he mea la he puuhonua mai na poino e hekau mai ana.

Ua make oia i ka la 15 o Dekemaba, 1854, a o kana keiki i hoohikiia o Alekanadero Liholiho, kai lilo ae i Kamehameha IV.

Ua male aku oia ia Emma Rooke, he moopunawahine na John Young (Keoni Iana), a na keia mau alii i kukulu i ka Halema’i Moiwahine a me ka hana ana i kekahi mau hana maikai no ko laua lahui kanaka.

Ua make o Kamehameha IV ma ka la 30 o Novemaba, 1863, a o kona kaikuaana ae o Keikialii Lot Kamehameha kai lilo ae i moi malalo o ka inoa o Kamehameha V. Ua ala mai na hakoko o ka aoao awahia, oia ka hoailona o kona noho hoomalu ana a ua kuahaua ae la oia i kumukanawai hou i ka M. H. 1864.

I ka makahiki 1865 ua hoouna ia aku o Kauka Hillebrand i Kina, Inia, ame na mokuaina Malaia no ka hana ana i kekahi mau hooponopono no ka hookomo ana mai i na limahana.

O ka moku O kohol-a mua loa, o ka Bellina, ua holo mai i na paemoku nei a hoea i Lahaina i ka makahiki 1819, a ua lehulehu nohoi a hoea aku ma kahi o ka 400 o kela mau moku e ku mai ana i na makahiki apau. I ka 1871 ua nalowale aku na aumoku o koho-la iloko o ka hau ma ke kai Arctic a o ka hopena keia o ka hana o koho-la ma ke kulana nui.

Ua make iho la ka moi ma ka la 11 o Dekemaba, 1872 mahope iho o ka noho moi ana no eiwa makahiki a o keia nohoi ka lalani hope o na moi o na Kamehameha.

Ua koho ia ae la o Keikialii Lunalilo i moi ma ka makahiki 1873 a make no ma ka la 18 o Ianuali, 1874.

Ua lawe ae o Davida Kalakaua ka hoohiki oihana ma ka la 13 o Pepeluali, 1874 a mahope mai ua holo makaikai aku la i Wakinekona D. C. O ka Palapala Panai Kukahi kai aponoia i Iune 1875, a oia nohoi ka la ano nui loa iloko o ka moolelo Hawaii mai ka makahiki 1843 mai. Ua haliia mai kekahi kulana o ka holomua i loaa ole kona lua a me ka hana ia ana o kekahi mau hoololi no mua aku.

Ua kono ia aku o Kamehameha III no ka hoohala ana i ka hapanui o kona manawa me na hana o ke aupuni ma Honolulu ame Lahaina, oiai nae hoi o kahi punahele, aole e ulu ana me ka holomua e like me ke kaona o Oahu. Ua kukulu ia’e he halealiii nani ma Honolulu a o ka “Halemauu aliii” o na moi mua ua nalohia aku la mai Lahaina aku.

Ua make o Kalakaua i ka la 20 o Ianuali 1881 ma ka hokele Palace ma Kapalakiko, a ua hoihoi ia mai kona kino wailua maluna o ka mokukaua Charleston. O kona kaikuahine, ka hope moi, kai kuahaua ia i moiwahine malalo o ka inoa o Liliuokalani, a ua hookohuia aku o Kamaliiwahine Kaiulani o kona hooilina aku.

He makemake nohoi o Liliuokalani e holo makaikai mau i Lahaina no ka wa a e noho mau ana ma ka home o Seong ma ke ano he malihini.

O Mrs. Seong, Mrs. A. K. Hoapili (I make i keia manawa) ame Mrs. William Kaai ame kekahi poe e ae o lakou na haia wahine na ka moiwahine ia mau la.

Ua hoohuiia o Hawaii me na Mokuaina Huiia i ka makahiki 1898 a oia iho la ka hopena o na aupuni Moi.

Ua hoomaka ia ke kahua o Puuloa i ka makahiki 1909 aka nae hoi o ke ala wai o Lahaina oia aku no ka oi o na wahi apau ma Wakinekona D. C.

He kaona wale iho no o Lahaina i keia la, aka me na Keiki Kiu e lawe ae ana i keia Halepaahao kahiko malia he mea ia no na poe ma ke ano nui e hele ae ai e makaikai a e nana aku i hope i ka hanohano ma kekahi ano no Lahaina ia.

I na e kukulu ana ka hui Liona i kekahi wahi hale hoahu mea kahiko uuku maloko o ka Halepaahao e lilo ana ia i mea kokua pu mai no ka hookoe ana i ko ka manawa i kaahope aku.

He kakaikahi loa na poe i lawe ae i ke keehina no ka heluhelu ana i na moolelo like ole o Hawaii, eia nae hoi ua hoao wau e hoohuihui i na mea ano nui o ko kakou Kapikala kahiko i hiki ai na kamaaina ame na poe makaikai e loaa ai he manawa pokole e heluhelu ai, oiai e makaikai ana i keia mokunanaina oia mau la o na Alii ame na Misionari ame ka holomua.

Malia o lilo mai o Honolulu i kapikala no ka Mokuaina o Hawaii a malia e kau ae ana ke 49 o na hoku maluna o ka hae Amelika. Aka nae hoi, aole e loli ana ka hae Hawaii, a aole nohoi he me aa Hawaii e malia e kau ae ana ke 49 o na hoku maluna o ka hae Amelika. Aka nae hoi, aole e loli ana ka hae Hawaii, a aole nohoi he mea a Hawaii e hiki ai ke hana i ka hana oi ae mamua o ka noho ana me ke ano hoopono like me ka na Misionari hana ai ame na Alii Hawaii i lilo mai i poe Karistiano ma na makahiki loihi i hale ae nei, a i hana pu hoi no ka neemua ana o Hawaii me ke aupuni hoopono maloko o ke kapikala o Lahaina.

(Hoku o Hawaii, 4/30/1941, p. 6)

KA HALEPAAHAO KAHIKO O LAHAINA ame LAHAINA KAHIKO

Ka Hoku o Hawaii, Volume XXXVI, Number 1, Aoao 6. Aperila 30, 1941.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s